آسيب شناسي عزاداري‌هاي محرم

برگرفته  ازمؤسسه فرهنگي و اطلاع رساني  سازمان تبلیغات اسلامی

عاشورا در راه است. سترگ حماسه دين و يقيناً بزرگترين حماسه هستي، جرياني که مميز و مبين حق و باطل بوده و هست و پيوسته چراغ روشني را فرا راه بشر قرار خواهد داد و تمامي توجيهات و تفاسير مقلوب را از دست او خواهد گرفت.

رسول گرامي اسلام(ص) در بستر بيماري بودند که فاطمه زهرا(س) فرزندان خويش حسن و حسين (ع) را نزد آن بزرگوار آورد و فرمود "يا رسول الله! اين دو، پسران شما هستند. برايشان چيزي به ارث بگذاريد." رسول خدا(ص) فرمود: "هيبت و سود خود را براي حسن مي گذارم و جرات وجود خود را براي حسين."

و اين چنين است که در سال شصت و يک هجري، حسين بن علي (ع) تمامي ميراث خود از جد بزرگوارش را در برابر تمامي ظلم اموي به ميدان حضور مي آورد و جان خود و خاندان خويش را در راه دين نثار مي‌کند و فصل تازه اي در تاريخ بشريت مي گشايد.

متاسفانه واقعه کربلا آنگونه که شايسته و بايسته است، در هنر و انديشه  و ادبيات داستاني ما جايگاه حقيقي خود را پيدا نکرده و جز بخش بسيار اندکي از شعار و چند نقاشي و تابلوي ارزشمند، اين رويداد عظيم، فقط در فرهنگ عاميانه و بستر اجتماعي جريان يافته و به دليل همين بضاعت اندک پژوهشي و ادبي پيوسته دچار تحريف و آسيب شده است.

مقايسه ساده اي بين توهم مصلوب شدن حضرت مسيح (ع) که از جمله انحرافات بارز دين مسيحيت مي باشد و بهره برداري عظيم غرب از اين رويداد که در اشعار، داستان‌ها، آثار موسيقي، نقاشي و انواع هنرها، که به کرات ديده مي شود، با آثار خلق شده از واقعه عاشورا، به خوبي غفلت ما را از اين رويداد عظيم نشان مي‌دهد. عاشورا سند سرافرازي مسلمانان و وجه تمايز بين حق و باطل است و غفلت از پيام ها و زيبايي هاي آن، نمي‌تواند امري اتفاقي باشد. اين واقعه با شکوه پر از رمز و رازها و پيام‌هايي است که مي تواند موجد بزرگترين، فاخرترين و با شکوه ترين زمان‌ها، نمايشنامه‌ها، تابلوهاي هنري و آثار عظيم موسيقايي باشد.

حسين بن علي (ع) با هيچ يک از قهرمانان ديني و حماسي دنيا قابل قياس نيست. سيد و سالار شهيدان آنچه را که خوبان دارند همه را به تمامي در وجود اقيانوس گونه اش گرد آورده و به تنهايي بار عظيم شهادت را بر دوش کشيده است.

ادبيات حماسي ايران، در پرتو عظمت اثري چون شاهنامه و خلق قهرمانان جاودانه اي چون رستم ، سهراب و سياوش، توانايي بالقوه بيکران خود را براي بيان واقعه عاشورا به اثبات رسانده است. از اين رو، اين سوال آزار دهنده به ذهن متبادر مي شود که چرا درباره عاشورا، اثري که حتي اندکي از اين عظمت و شايستگي را در برداشته باشد، پديد نيامده است؟

آيا زمان آن فرا نرسيده است که کمبود و يا حتي فقدان آثار هنري سترگ در زمينه واقعه عاشورا را، به شکلي عالمانه و منتقدانه به بحث بنشينيم و درباره آن چاره اي بينديشيم؟

ملت ايران در طول تاريخ، فراز و نشيب‌ها و مصايب گوناگوني را از سر گذرانده و در پرتو سوگواري براي سالار شهيدان توانسته است روحيه شکست خورده خود را احيا و اندوه خويش را بيان کند. توسل به سالار شهيدان، پيوسته موجب تسکين آلام شيعيان و نور اميدي در دل تاريکي جهل و ظلم بوده است.

در جريان مبارزات مردم ايران عليه جور و ستم شاهان، وجه حماسي رويداد عاشورا قوت گرفت و مظلوميت ستمديدگان به صورت خشم عليه حکومت، تجلي پيدا کرد. توجه به جوهره حقيقي حرکت سيد الشهدا(ع)، يعني قيام عليه ستم و احياي دين حق، نکته اي است که متاسفانه در اغلب مراثي مورد غفلت قرار مي گيرد و هدف از عزاداري ها به طرز نگران کننده اي اشک گرفتن از مخاطب بدون تقويت بينش و قدرت ايمان اوست.

حکام جور آن زمان که نتوانستند واقعه عاشورا و عزاداري براي سيد الشهدا (ع) را از متن زندگي، فرهنگ مردمان، حذف کنند دست به تحريف آن زدند و با تکيه بر پوسته اي مجعول و تهي ساختن مراسم و عزاداري‌ها از پيام حقيقي عاشورا، آن را به مراسمي بي خاصيت و حتي ضد دين و وهن آلود تبديل کردند و راه انتقادهاي نه چندان مشفقانه دشمنان ملبس به جامه دوست را گشودند. تکيه صرف بر آداب و شعائر ديني، بدون توجه به وجه معرفتي و پيام انسان ساز آنها، تدبر محيلانه اي بود که حکومت‌هاي ستمگر اختيار کردند و متاسفانه در اين راه به موفقيت‌هاي بسياري نيز دست يافتند.

و بدينگونه بود که قيام، رنگ خاکستر نشيني به خود گرفت و خروش برخاسته از ايمان ديني به زنجموره‌هايي از سر ضعف و ناتواني تبديل شد. اشعار و مراثي، وجه حماسي خود را از دست دادند و به اشعار پيش پا افتاده و سخيف بدل گشت. از اين رو کساني که در مجالس عزاداري سالار شهيدان شرکت مي‌کنند، هنگام خروج از آن مجلس، غالباً به زيور آگاهي و ايمان و تدبير، آراسته نمي شوند.

بديهي است اين جريان ناميمون، بايد به صورتي عاجل مورد نقد و بررسي قرار گيرد و اصلاح شود. انجام رفتارهاي مغاير با شان مسلمانان و به ويژه مکتب شيعه که سرشار از زيبايي، تناسب، وقار، تفکر و انديشه مکتبي است بايد به صورتي جدي و با صلابت هر چه تمام‌تر خاتمه پيدا کند. قمه زدن، سينه زدن با بدن برهنه در جايي که احتمال گناه مي رود، زنجير زدن به شکلي که به بدن صدمه قابل اعتنا برسد و رفتارهايي از اين دست، شايسته ملت مقاوم و مومن و انديشمند ايران اسلامي نيست. پايين آوردن مراسم عزاداري سالار شهيدان در اين سطح، کاري است که هرگز به عقل دشمنان دين و خصمان هميشگي سالار مردان عاشورا هم خطور نمي کند و ما به نام عزاداري و به هزينه خود کاري را مي کنيم که دشمنان دين و عزت ما با ده‌ها برابر هزينه هم از پس آن بر نمي آيند.

اشعار بي محتوا، عبارات سخيف و شعارهاي آزار دهنده‌اي که متاسفانه به نام عزاداري توسط مداحان خوانده و در ابعاد گسترده‌تري از رسانه ملي پخش مي‌شوند، به ويژه هنگامي که با موسيقي‌هاي  پاپ و صادرات لس آنجلسي ترکيب مي شوند، معجوني را پديد مي آورند که به تنهايي مي تواند تيشه به ريشه انديشه و اعتقادات ديني نسلي  بزند که از هر سو در معرض تهاجمات فرهنگي گوناگون است و انواع و اقسام پيام هاي خانمان سوز را در قالب شکيل ترين و هنرمندانه ترين آثار ديداري و شنيداري دريافت  مي‌کند. اين نسل سرگردان جز پناه بردن به حماسه عاشورا و توسل به ائمه اطهار (ع) چه دارد؟ آن را نيز با چنين حرکات و روش هاي مخربي از او مي گيريم؟!

بيش از ربع قرن از انقلاب اسلامي مي گذرد و هنوز هيچ نهاد و سازماني مسووليت اداره و هدايت اين جريان عظيم را به عهده نگرفته است. تعداد آثار موسيقايي ساخته شده درباره عاشورا از شمار انگشتان دست بيشتر نيست و تازه در ميان آنها هم نمي توان آثار شاخص و متقن و قابل دفاع چنداني را پيدا کرد.

هنوز هم اشعار اندکي که درباره اين رويداد عظيم سروده شده اند، در هيچ رسانه اي خوانده نمي شوند و اگر به مناسبتي خوانده شوند، چنان در ميان هياهوي آثار سخيف گم مي شوند که راه به جايي نمي برند. سالها از خلق قصيده محتشم کاشاني مي گذرد و هنوز کسي توان و جرات جايگزيني و يا دست کم همنشيني غزل و قصيده اي نه بهتر از آن که همسنگ با آن را هم ندارد.

هنوز مداحان ما تحت آموزش صحيح قرار نگرفته اند که هر چيزي را نخوانند و به هر شکلي نخوانند. هنوز از ميان ضجه‌هاي مداحان، نغمه‌هاي ترانه هاي فلان خواننده قديم و جديد به  گوش مي رسد . هنوز در عزاداري‌ها شاهد حرکات و رفتارهايي هستيم که عزاداري اباعبدالله (ع) را تبديل به يک کارناوال توهين آميز مي کند و در آنها شعارهاي اصلي عاشورا مورد غفلت قرار مي گيرند .

نکته مهم ديگر نصب شمايل‌هاي توهين آميزي است که در محرم سال گذشته در گوشه و کنار شهر ديده مي‌شد و وجود مبارک حضرت عباس و سيدالشهدا (ع) را در قالب تمثال‌هايي که بيشتر توصيف کننده پهلوان پنبه‌هاي سينماي هاليوود است به رخ مي کشيد. بدن برهنه آن دو بزرگوار با عضلات پيچيده به سبک قهرمان پرورش اندام، نه تنها شور و حماسه را در ذهن مخاطب پديد نمي آورد که اين رويداد و سردمداران بزرگوار آن را تا حد قهرمان فلان فيلم اکشن تنزل مي داد.

سخافت بسياري از اشعاري که توسط مداحان خوانده مي شوند، به کارگيري موسيقي هاي مبتدل براي بيان اين اشعار، تمثال‌هاي وهن آلود، درگيري بر سر دريافت غذاهاي نذري و سرو صداي قابلمه و ديگ و دشنام، حرکات سخيف در هنگام سينه زني، بزرگتر شدن علم و کتل‌ها و شاخ شانه کشيدن پهلوان پنبه ها براي نمايش تن و بدن و زور و مردانگي و انجام اعمالي از اين دست، متاسفانه عزاداري اباعبدالله (ع) را به رغم ظاهري پر طمطراق و پر آب و رنگ، از محتوا تهي ساخته و نسل درمانده و بينوا را در قرني که بيش از هر زمان ديگري به شهداي کربلا و پيام کربلا نياز دارد، تنها و سرگردان باقي گذاشته است بياييد براي محرم کاري کنيم.